खंडोबाची प्रतीके

[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: खंडोबाची देवघरातील इतर पूजा प्रतीके
* दिवटी बुधली

ही धातू पासून बनवलेली असते दिवतेच्या वरील भागात एक पात्र असते त्यात कापडाचा पलीदा लावून त्याचे वर बुदलीने तेल टाकून जाळले जाते खरेतर हे मशालीचेच वेगळे रूप या दिवातीचा उपयोग देवाला ओवाळण्या साठी केला जातो खंडोबाचे कुलाचारात महत्वाचे स्थान असल्याने कुलदेवत खंडोबा असणाऱ्या सर्वच देवघरात दिवटी असते
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: 🌹 *मार्तंडभैरव षड:रात्रोत्सव* 🌹
जयमल्हार.......
कुलस्वामी खंडेरायचे षड:रात्र रविवार दिनांक १९ नोव्हेंबर २०१७ रोजी सुरू होत आहे. घटस्थापनेपासून चंपाषष्ठी पर्यंतच्या कुळाचाराची माहिती देणारी महत्वपूर्ण फाईल आपल्या सोबत शेअर करीत आहे. आपण माहिती घ्या आणि आपल्या मित्रपरिवारा सोबत शेअर करा.

*येळकोट येळकोट जयमल्हार*
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: खंडोबाची देवघरातील इतर पूजा प्रतीके
* दिवटी बुधली

ही धातू पासून बनवलेली असते दिवतेच्या वरील भागात एक पात्र असते त्यात कापडाचा पलीदा लावून त्याचे वर बुदलीने तेल टाकून जाळले जाते खरेतर हे मशालीचेच वेगळे रूप या दिवातीचा उपयोग देवाला ओवाळण्या साठी केला जातो खंडोबाचे कुलाचारात महत्वाचे स्थान असल्याने कुलदेवत खंडोबा असणाऱ्या सर्वच देवघरात दिवटी असते
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: खंडोबाचे मूर्ती

खंडोबाचे देवघरातील मूर्ती या धातूंच्या असतात ह्या अश्वारूढ असून कधी द्विभुज तर कधी चतुर्भुज असतात खंडोबा व म्हाळसा स्वार असलेल्या मूर्ती आलिंगन मुद्रेत दिसतात चतुर्भुज मूर्तींच्या हातात खड्ग ,त्रिशूल ,डमरू ,पानपात्र दिसते तर द्विभुज मूर्तींच्या हाती खड्ग दिसते
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: कुत्रा

श्रीकृष्ण लहान असताना त्याने खंडोबाची अवहेलना केल्यामुळे त्याचे कुत्र्यात रुपांतर जाहले असेही मानले जाते . धनगरांची मेंढरे खाणारे वाघास खंडोबाने शापित केल्याने त्याचे कुत्रे झाले व खंडोबाने त्यास आपले वाहन केले अशी हि कथा आहे
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: म्हाळसा

हि खंडोबा ची प्रथम पत्नी असून समुद्रमंथना वेळी विष्णूनी मोहिनी रूप धारण केले असताना मोहित झालेल्या शंकरांना विष्णूनी पुढील अवतारात मोहिनी रुपात पत्नी होण्याचे वचन दिले होते. या वचना प्रमाणे ते खंडोबा अवतारात म्हाळसा रूपाने खंडोबाची पत्नी झाल्याचे मानले जाते. काही कथानुसार म्हाळसा हि मोहिनी रूप घेतलेली पार्वती असल्याचे सांगतात खंडोबाचे अश्वारूढ प्रतिमा मध्ये खंडोबा सोबत म्हाळसा हि दिसते
*
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: बाणाई

हि खंडोबाची दुसरी बायको हि धनगर समाज्याची असल्याचे मानले जाते, तर काही कथा मध्ये ती धनगरांनी संभाळ केलेली बाणासुराची मुलगी असल्याचे मानतात, ती पार्वतीची दासी जया असून पार्वतीने दिलेल्या वचनामुळे ती खंडोबाची पत्नी झाल्याचे हि मानले जाते. या बाणाईच्या दर्शनाने भुललेला खंडोबा जेजुरी सोडून एका वृद्ध धनगराचे रूप घेउन तीच्याघरी धनगरवाड्यात चाकरी करू लागला, आपले खरे रूप दाखवून प्रेमबळाने तिला खंडोबाने वश केले व श्रावण पौर्णिमेस तिच्याशी लग्न करून जेजुरीस आणले.
*
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: हेगडी प्रधान

हा खंडोबाचा प्रधान मानला जातो कन्नड मध्ये हेगडी या शब्दाचा अर्थ हि प्रधान असा होतो .हेगडी प्रधान हा गंगा जमनी शब्द आहे. मणि मल्लाबरोबरील युद्धात शंकराचा प्रधान म्हणून विष्णू ने काम पहिले होते त्या मुळे हेगडी प्रधान विष्णू असल्याचे मानले जाते. परंतु जनश्रुती नुसार हा महालसेचा भाऊ असल्याचे सांगितले जाते. तर काही जनश्रुतीत तो बाणाई चा होता व बाणाई विवाहा नंतर तो प्रधान बनले चे मानले जाते
*
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: हळद – भंडारा

हळद ही बहुगुणी असुन औषधी, सौदर्य वर्धक म्हणूनही तिचा वापर होता, खंडोबा उपासनेत हळदी चुर्णाला महत्वाचे स्थान आहे असुन भंडार या नावाने ती प्रचलित आहे, खंडोबास ती प्रिय असल्याने खंडोबाचे धार्मिक विधीत तिचा समावेश असतो, धार्मिक कथा मधून शंकरांनी तिची निर्मिती केल्याचे मानले जाते.
शिवसभेत सर्व गण बसलेले असताना त्या सर्वांचा गौर वर्ण पाहून रजनीला आपल्या कृष्ण वर्णाची खंत वाटली, तिने शंकराची आराधना केली व शंकरांनी तीला तु गौर वर्ण होऊन एक वनस्पतीच्या रूपाने वास करशील व पुढील अवतारात मी तुला अंगी धारण करील असा वर दिला , रजनी कैलास पर्वतावरील स्कंध शिखरावर वनस्पती रूपाने जन्माला आली व पार्वतीने तिचे मुळाचे चूर्ण करून अंगास लावले, ती योगनिद्रा म्हणून प्रसिद्ध पावली, मणिमल्लाचे भीतीने तिने पाताळात वास केला, ब्रह्म, विष्णू , महेशांनी तिचा शोध केल्यावर ती विष्णूच्या आसनाखाली प्रगट झाली, व माझे चूर्ण करून अंगास लावल्याने शत्रूचा नाश होईल असे सांगितले, शंकराने मार्तंड भैरव अवतार धारण केल्यावर ऋषी गणांनी हरिद्रा चूर्णाची उधळण केली, शंकराचे वचना प्रमाणे ती या अवतारात खंडोबास प्रिय झाली, म्हणून खंडोबा उपासनेत तीला विशेष महत्व आहे, चिमुटभर हरिद्रा चूर्ण खंडोबास वाहिल्याने पुण्य प्राप्त होते अशी लोक श्रद्धा आहे.
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: घोडा

शंकर मणि युद्धाचे वेळेस मणि घोड्यावर स्वार होउन युद्धास निघाला त्या वेळेस शंकराने चंद्रास घोडा होण्याची आज्ञा केली व ते चंद्र रुपी अश्वावर स्वार होउन युद्धास गेले त्या मुळे खंडोबाचा अश्व चंद्राचे रूप मानले जाते. तर मणि वधावेळी मणिने आपले वाहन अश्व खंडोबाने धारण करावे अशी विनंती केली म्हणून खंडोबाने अश्व हे वाहन धारण केल्याचे मानले जाते.
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: जागरण

खंडोबाचे कुलाचारा मधील म्हत्वाचे अंग म्हणजे जागरण होय आपल्या कुलदेवत खंडोबासाठी स्वता जागून त्याला त्याचे उपासकाकरवी जागृत करून संतुष्ट करणे व आपल्या कल्याणासाठी त्याला प्रार्थना करणे म्हणजे जागरण होय , जागरणाचे प्राचीन संदर्भ अकराव्या शतका पासून मिळतात . त्या मुळे आजच्या अनेक लोककलाचे जन्म जागरण या विधीनाट्या मधून झाले हे निश्चीत. हे विधीनाट्य अनेक विधी मधून पुढे सरकत जाते, पाचपावली, तळी भंडार, चौक भरणी, घट स्थापना, कोठंबा दिवटी पुजन करून शंकराचे स्तुतीने वाघ्या जाग्रनास सुरवात करतात व आपल्या गीता मधून देवाला जागरण स्थळी आमंत्रित करतात पुढे गण मधून खंडोबाचे अवताराचे महात्म्याचे रसपूर्ण वर्णन कथन करतात. व गवळणीच्या माध्यमातून जागरण पुढे सरकते. आणि बाणुविवाह, म्हाळसा विवाह, मणिमल्ल
वध अश्या खंडोबा चरित्रामधील विविध रूपे आपल्या गायन, वादन, नृत्य, संवादातून कथानकाद्वारे सादर केली जातात रात्रीच्या पूर्वार्धाला सुरु झालेले हे भक्तीजागर उत्तररात्री पर्यंत चालते. नंतर लंगर तोडण्याचा विधी करून आरती केली जाते. ओझे उतरण्याचे कार्यक्रमाने उत्तरपुजा होते व जागरणाचा विधी संपतो
रात्रभर चालणाऱ्या या जागरणाचे काळाचे ओघात तासाभराचे व पाचनामाचे असे ही प्रकार रूढ झाले आहेंत
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: खंडोबाचे मूर्ती

खंडोबाचे देवघरातील मूर्ती या धातूंच्या असतात ह्या अश्वारूढ असून कधी द्विभुज तर कधी चतुर्भुज असतात खंडोबा व म्हाळसा स्वार असलेल्या मूर्ती आलिंगन मुद्रेत दिसतात चतुर्भुज मूर्तींच्या हातात खड्ग ,त्रिशूल ,डमरू ,पानपात्र दिसते तर द्विभुज मूर्तींच्या हाती खड्ग दिसते
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: * खंडोबाचा टाक

सर्वच कुलदेवतांच्या टाका प्रमाणे खंडोबाचा टाकही पंचकोनी असतो तो चांदीचा असावा व त्यास मागील बाजूस तांब्याची पाठ असावी असा संकेत आहे.खंडोबाचे टाकात खंडोबा व म्हाळसा यांची द्वीभुज अश्वरूढ प्रतिमा असते खंडोबाचे एका हाती खड्ग असते व महालसे च्या हाती त्रिशूल असतो किवा तिचे हात रिक्त असतात. घोड्याचे पाया मध्ये कुत्रा असतो . ज्यांचे कुलदेवत खंडोबा आहे अश्या सर्वांच्या देवघरात खंडोबाचा टाक असतोच.
[11/20, 05:54] ‪+91 88883 19835‬: खंडोबा महाराज तळी आरति||
॥ जय मल्हार ॥
बोल खंडेराव महाराज की जय॥
सदानंदाचा येळकोट ॥
येळकोट येळकोट जय म ल्हार॥
हर हर महादेव॥ चिंतामण मोरया॥
भैरोबाचा चांदोबा॥ अगडबंब नगारा॥
सोन्याची जेजुरी॥ मोत्याचा तुरा॥
निळा घोडा॥ पाई तोडा॥
कमर करगोटा ॥ बेंबी हिरा॥
गळयात कंठी॥ मोहन माळा॥
ङोईवर शेला॥ अंगावर शाल॥
सदा हिलाल॥ जेजुरी जाई॥
शिकार खेळी॥ म्हाळसा सुंदरी॥
आरती करी॥ देवा ओवाळी ॥
नाना परी॥ देवाचा श्रृंगार ॥
कोठ लागो शिखरा॥ खंडेरायाचा खंडका ॥
भंडाऱ्याचा भडका॥ बोल सदानंदाचा येळकोट ॥
येळकोट येळकोट जय मल्हार॥
हि आरती श्री खंडोबा महाराजांची तळी भरतांना संपुर्ण महाराष्ट्रात बोलली जाते.
शेअर करा आणि हि आरती संपुर्ण महाराष्ट्राच्या तोंडपाठ होवुद्या.
🌼जय मल्हार🌼
[11/20, 05:55] ‪+91 88883 19835‬: वाघ्या

खंडोबास नवसाने अर्पण केलेल्या मुलास वाघ्या म्हणतात , तो खंडोबास विधिवत अर्पण केलेला असतो. वाघ्याचे दोन प्रकार पडतात. दारवाघ्या हा खंडोबाचे नावाने भटकत आपल्या उपजीविके साठी वाघ्या ही वृत्ती म्हणून स्वीकारतो भंडारी, लंगर, कोठंबा घेऊन तो देवाचे नावाने वारी ( भिक्षा ) मागून व खंडोबाचे जागरण व इतर विधी करून मिळणारे उत्पनावर आपली उपजीविका करतो, तर घर वाघ्या भंडारी, लंगर, कोठंबा यांची देवघरात पुजा करतो व उत्सवाचे वेळी ती धारण करतो इतर वेळी उपजीविकेसाठी इतर व्यवसाय नोकरी करतो
[11/20, 05:55] ‪+91 88883 19835‬: मुरुळी

खंडोबास अर्पण केलेल्या मुलीस मुरुळी म्हणतात, हिचे खंडोबा बरोबर विधिवत लग्न लावलेले असते. काही महिला स्वता खंडोबाला अर्पण होतात व मुरुळीचे जीवन जगतात. मुरुळी देवाची गाणी म्हणून वारी मागून व वाघ्या बरोबर जागरणात साथ करून मिळणाऱ्या उत्पनावर आपली उपजीविका करतात